Trang 1
Ngày 25 tháng 8 năm 1911, Võ Nguyên Giáp ra đời ở làng An Xá, vùng Lệ Thủy, Quảng Bình. Cha ông là Võ Quang Nghiêm, mẹ là Nguyễn Thị Kiên. Quê hương bên dòng Kiến Giang và nếp sống của gia đình tạo nên những dấu ấn đầu đời. Cậu bé ấy về sau đi qua nghề dạy học trước khi trở thành một người chỉ huy quân sự.
Trang 2
Võ Nguyên Giáp lớn lên trong gia đình coi trọng việc học. Những bài học đầu tiên không chỉ có chữ nghĩa, mà còn gắn với cuộc sống quê nhà. Khi ấy, Việt Nam còn dưới sự cai trị của thực dân Pháp. Cảnh ngộ đất nước và những điều người lớn nói tới góp phần hình thành mối quan tâm của ông với lịch sử và xã hội.
Trang 3
Thời niên thiếu, Võ Nguyên Giáp học ở Huế và tham gia những hoạt động yêu nước của học sinh. Môi trường học đường đưa ông gặp những người có cùng mối quan tâm. Những câu hỏi về quyền lợi và tương lai đất nước dần trở thành công việc thực tế. Con đường ấy có khó khăn, đồng thời đòi hỏi ông tiếp tục học để hiểu điều mình theo đuổi.
Trang 4
Ông tham gia hoạt động chính trị và có thời gian bị chính quyền thực dân giam giữ. Sau đó, việc học và làm việc tiếp tục trong hoàn cảnh khác. Cuộc đời không tiến thẳng theo một kế hoạch đơn giản. Những trải nghiệm ấy giúp giải thích vì sao kiến thức, hoạt động xã hội và trách nhiệm đối với đất nước gắn chặt với nhau trong hành trình của ông.
Trang 5
Tại Hà Nội, Võ Nguyên Giáp từng dạy lịch sử ở trường Thăng Long. Trên lớp, người thầy cần trình bày sự kiện và giúp học trò hiểu mối liên hệ giữa chúng. Một mốc thời gian chỉ có ý nghĩa hơn khi biết điều gì dẫn tới nó và điều gì xảy ra sau đó. Nghề dạy học là một giai đoạn đặc biệt trước những trách nhiệm quân sự về sau.
Trang 6
Bên cạnh dạy học, ông tham gia viết báo và hoạt động xã hội. Công việc này đòi hỏi theo dõi tình hình, tìm hiểu và diễn đạt rõ ràng. Những kỹ năng ấy khác với việc chỉ ghi nhớ dữ kiện. Một người cần biết đặt câu hỏi, nghe nhiều phía và trình bày điều mình hiểu sao cho người khác có thể cùng xem xét.
Trang 7
Năm 1940, Võ Nguyên Giáp gặp Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc. Cuộc gặp gắn với một bước chuyển trong hoạt động của ông. Sau đó, ông trở về tham gia xây dựng lực lượng cách mạng trong nước. Những kiến thức từ sách và trải nghiệm trước đây được đưa vào một hoàn cảnh mới, nơi nhiều công việc phải bắt đầu trong điều kiện rất thiếu thốn.
Trang 8
Ngày 22 tháng 12 năm 1944, Võ Nguyên Giáp thực hiện nhiệm vụ tổ chức Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tại Cao Bằng. Đội ban đầu có ba mươi tư thành viên. Đó là một trong những lực lượng tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam. Một tổ chức nhỏ muốn phát triển cần có kỷ luật, mục tiêu rõ và sự tin cậy giữa các thành viên.
Trang 9
Từ lực lượng ban đầu, công việc tổ chức tiếp tục mở rộng. Huấn luyện, liên lạc và bảo đảm đời sống đều là những việc không thể bỏ qua. Một người chỉ huy không chỉ đưa ra kế hoạch, mà còn phải quan tâm kế hoạch ấy có thực hiện được hay không. Sự thiếu thốn khiến việc phối hợp với người dân địa phương càng có ý nghĩa.
Trang 10
Trong năm 1945, Võ Nguyên Giáp giữ vai trò quan trọng trong việc chỉ huy lực lượng cách mạng. Sau sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ông đảm nhận các nhiệm vụ trong nhà nước và quân đội. Công việc thay đổi nhanh theo tình hình. Từ người thầy dạy lịch sử, ông trở thành một người trực tiếp tham gia tạo nên những sự kiện lịch sử.
Trang 11
Năm 1948, Võ Nguyên Giáp được phong quân hàm Đại tướng. Trách nhiệm của ông gắn với việc tổ chức và chỉ huy quân đội trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Danh hiệu không làm nhiệm vụ trở nên dễ dàng hơn. Mỗi quyết định cần tính đến con người, phương tiện, địa hình và những điều có thể thay đổi ngoài dự kiến.
Trang 12
Qua nhiều chiến dịch, ông cùng bộ chỉ huy tích lũy kinh nghiệm tổ chức lực lượng và phối hợp các hướng hoạt động. Những kết quả có được luôn gắn với công sức của người lính và người dân phục vụ hậu phương. Đằng sau một quyết định trên bản đồ là những chặng đường vận chuyển, nơi chăm sóc người bị thương và công việc chuẩn bị rất cụ thể.
Trang 13
Cuối năm 1953, đầu năm 1954, Điện Biên Phủ trở thành một chiến trường quan trọng. Võ Nguyên Giáp được giao làm chỉ huy chiến dịch. Địa hình xa hậu phương và hệ thống phòng ngự của quân Pháp đặt ra thử thách lớn. Chuẩn bị cho chiến dịch cần nhiều thông tin, sức người và khả năng cân nhắc giữa mục tiêu với điều kiện thực tế.
Trang 14
Sau khi xem xét tình hình, ông quyết định thay đổi phương án từ đánh nhanh sang chuẩn bị và tiến công chắc chắn hơn. Đây được xem là một quyết định đặc biệt khó khăn trong cuộc đời chỉ huy của ông. Kế hoạch đã chuẩn bị vẫn có thể cần thay đổi. Trách nhiệm không phải là giữ một lựa chọn bằng mọi giá, mà là xem lại khi điều kiện cho thấy cần làm khác.
Trang 15
Việc thay đổi phương án dẫn đến nhiều công việc mới. Bộ đội và lực lượng phục vụ phải điều chỉnh vị trí, đường vận chuyển và cách chuẩn bị. Công sức đã bỏ ra không vì thế trở nên vô nghĩa. Trong việc lớn, biết dừng để tổ chức lại có thể cần nhiều bản lĩnh hơn việc tiếp tục chỉ vì đã bắt đầu.
Trang 16
Dân công từ nhiều nơi vận chuyển lương thực và vật dụng bằng xe đạp thồ, gánh bộ cùng nhiều phương tiện khác. Những con đường tiếp tế là phần quan trọng của chiến dịch. Câu chuyện về Võ Nguyên Giáp vì vậy không thể thiếu những con người ít được ghi tên. Người chỉ huy và lực lượng ở phía sau cần nhau để công việc chung có thể thành công.
Trang 17
Ngày 7 tháng 5 năm 1954, chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc với thắng lợi của phía Việt Nam. Võ Nguyên Giáp là người chỉ huy chiến dịch, trong sự lãnh đạo và phối hợp của nhiều lực lượng. Đây là dấu mốc lớn của cuộc kháng chiến chống Pháp. Chiến tranh cũng để lại nhiều mất mát, khiến ý nghĩa của hòa bình càng cần được ghi nhớ.
Trang 18
Trong những thập niên tiếp theo, Võ Nguyên Giáp tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách về quốc phòng và trong bộ máy nhà nước. Sau chiến tranh, ông còn quan tâm đến khoa học, giáo dục và các vấn đề phát triển. Cuộc đời dài của ông không chỉ có một chiến dịch. Nó gồm nhiều giai đoạn, với công việc thay đổi theo nhu cầu của đất nước.
Trang 19
Võ Nguyên Giáp qua đời năm 2013, ở tuổi một trăm linh hai. Những tư liệu và hồi ký giúp người đời sau tìm hiểu các quyết định cũng như hoàn cảnh ông đã trải qua. Đọc lịch sử cần phân biệt ký ức cá nhân, ghi chép và nghiên cứu. Càng là một nhân vật nổi tiếng, việc tìm hiểu càng cần dựa vào những bằng chứng rõ ràng.
Trang 20
Từ người thầy ở lớp học đến vị Đại tướng, hành trình Võ Nguyên Giáp cho thấy việc học có thể tiếp tục suốt đời. Điều đáng suy ngẫm là biết xem lại kế hoạch, coi trọng con người và ghi nhận công sức tập thể. Trong việc học hay việc chung hôm nay, chúng ta cũng có thể rèn cách lắng nghe, chuẩn bị kỹ và thay đổi khi có lý do đúng đắn.