Trang 1
Năm 1765, Nguyễn Du ra đời tại Thăng Long, trong gia đình Nguyễn Nghiễm và bà Trần Thị Tần. Quê cha ở Tiên Điền, bên dòng sông Lam; quê mẹ thuộc vùng Kinh Bắc. Hai vùng văn hóa và cuộc sống ở kinh thành cùng tạo nên những dấu ấn đầu tiên. Người về sau mang tên chữ Tố Như bắt đầu cuộc đời giữa một gia đình có truyền thống chữ nghĩa.
Trang 2
Thời nhỏ, Nguyễn Du có điều kiện tiếp xúc với việc học và đời sống văn hóa. Trong nhà có người làm quan, có sách và những mối giao lưu của giới có học. Nhưng nguồn nuôi dưỡng tâm hồn không chỉ nằm trong sách. Tiếng nói, lời ca và sinh hoạt của các vùng quê cũng trở thành một phần của thế giới mà cậu bé lớn lên cùng.
Trang 3
Nguyễn Du sớm mất cha rồi mất mẹ. Những biến cố gia đình khiến thời niên thiếu của ông không còn yên ổn như trước. Ông phải sống nhờ sự đùm bọc của người thân. Một đứa trẻ đang học cách hiểu cuộc sống đã phải gặp nỗi buồn lớn. Những trải nghiệm ấy về sau được người đọc liên hệ với sự nhạy cảm của ông trước cảnh ngộ con người.
Trang 4
Nguyễn Du tiếp tục học tập và bước vào tuổi trưởng thành giữa lúc xã hội biến động. Cuối thế kỷ mười tám, nhiều thay đổi về triều đại và chiến tranh ảnh hưởng đến đời sống dân chúng. Con đường của một người có học cũng trở nên khó đoán. Những dự định cá nhân thường phải thay đổi theo hoàn cảnh mà họ không tự lựa chọn được.
Trang 5
Có thời gian Nguyễn Du sống ở Thái Bình, gắn với gia đình bên vợ. Ông trải qua những năm khó khăn mà thơ văn thường được người nghiên cứu gọi là quãng đời gió bụi. Từ một gia đình từng có vị thế, ông gần hơn với sự bấp bênh của cuộc sống. Điều ấy giúp câu chuyện về ông vượt khỏi hình ảnh một nhà thơ chỉ ngồi viết bên bàn sách.
Trang 6
Những chuyến đi và cảnh đời quanh mình trở thành chất liệu suy ngẫm của Nguyễn Du. Trong thơ, ông quan tâm đến người nghèo, người phụ nữ, người hát rong và nhiều số phận ít được chú ý. Ông nhìn thấy phía sau một dáng vẻ bình thường là cả một cuộc đời. Sự quan tâm ấy dần trở thành nét nổi bật trong sáng tác.
Trang 7
Về Tiên Điền, Nguyễn Du sống giữa cảnh núi Hồng, sông Lam và quê hương họ Nguyễn. Quãng thời gian ấy để lại dấu ấn trong thơ cùng những tên hiệu gắn với núi và biển. Thiên nhiên có thể đem đến sự yên tĩnh, nhưng trong trang viết vẫn còn nỗi lo của con người. Cảnh đẹp và tâm sự thường đi cùng nhau trong thế giới thơ ông.
Trang 8
Năm 1802, Nguyễn Du ra làm quan dưới triều Nguyễn. Công việc đưa ông đến nhiều địa phương và những trách nhiệm mới. Người từng trải qua đời sống khó khăn nay phải giải quyết việc hành chính. Trải nghiệm ở các vị trí khác nhau góp phần mở rộng hiểu biết của ông, đồng thời không làm mất đi mối quan tâm đến cảnh ngộ những người bình thường.
Trang 9
Có thời gian Nguyễn Du làm việc tại Quảng Bình. Ngoài nhiệm vụ của một viên quan, ông tiếp tục sáng tác. Những tập thơ chữ Hán lưu lại các giai đoạn khác nhau của cuộc đời. Đọc chúng, người đời sau có thể gặp một giọng nói nhiều suy nghĩ, thường day dứt trước sự đổi thay và những điều không công bằng trong cuộc sống.
Trang 10
Năm 1813, Nguyễn Du được cử làm chánh sứ sang Trung Quốc. Đây là một nhiệm vụ ngoại giao, đồng thời là một hành trình qua nhiều vùng đất và di tích. Trên đường đi, ông quan sát cảnh vật, nhớ tới những nhân vật trong sử sách và nhìn đời sống trước mắt. Chuyến đi đem đến nhiều chất liệu cho tập Bắc hành tạp lục.
Trang 11
Trong những bài thơ của chuyến đi sứ, Nguyễn Du không chỉ chú ý đến nơi nổi tiếng hay người quyền quý. Ông còn nhìn vào người sống khó nhọc bên đường. Cách nhìn ấy làm cho thơ gần với đời sống hơn một bản ghi chép phong cảnh. Đối với người đọc, đó là lời nhắc rằng mỗi nơi ta đến đều có những con người đáng được lắng nghe.
Trang 12
Di sản nổi tiếng nhất của Nguyễn Du là Truyện Kiều, còn có tên Đoạn trường tân thanh. Ông dựa vào cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân để sáng tạo một tác phẩm thơ tiếng Việt. Thời điểm hoàn thành còn được giới nghiên cứu bàn luận, nên câu chuyện này không gắn tác phẩm với một năm duy nhất như điều đã chắc chắn.
Trang 13
Nguyễn Du sử dụng chữ Nôm và thể thơ lục bát để kể Truyện Kiều. Tác phẩm gồm ba nghìn hai trăm năm mươi tư câu thơ. Nhịp sáu tiếng, tám tiếng vốn gần với lời ca dân gian trở thành phương tiện kể một câu chuyện dài. Tiếng Việt qua ngòi bút ông có thể miêu tả cảnh vật, tâm trạng và những lựa chọn rất phức tạp.
Trang 14
Nhân vật Thúy Kiều là một người có tài nhưng phải trải qua nhiều biến cố. Trong tác phẩm, Nguyễn Du đặt ra những câu hỏi về lòng thương, sự công bằng và số phận con người. Câu chuyện tiểu sử này không kể lại những cảnh nặng nề của Truyện Kiều. Điều cần hiểu là nhà thơ đã dùng văn chương để khiến người đọc chú ý đến nỗi đau của người khác.
Trang 15
Ngôn ngữ Truyện Kiều vừa có cách diễn đạt của văn học cổ, vừa gần với tiếng nói hằng ngày. Cảnh mùa xuân, dòng sông hay một cuộc chia tay đều được gợi lên bằng những câu thơ giàu cảm xúc. Nguyễn Du không chỉ chuyển một cốt truyện sang tiếng Việt. Ông tạo ra một thế giới nghệ thuật có giọng điệu và sức sống riêng.
Trang 16
Ngoài Truyện Kiều, Nguyễn Du để lại các tập thơ chữ Hán và những tác phẩm chữ Nôm khác. Trong Văn tế thập loại chúng sinh, mối quan tâm của ông mở đến nhiều cảnh đời bất hạnh. Dù hình thức khác nhau, người đọc vẫn nhận ra lòng trắc ẩn. Văn chương của ông thường tìm đến những người dễ bị lãng quên trong những câu chuyện về quyền lực và thành công.
Trang 17
Năm 1820, Nguyễn Du qua đời tại Huế, khi chưa kịp thực hiện một chuyến đi sứ mới. Cuộc đời ông khép lại, nhưng tác phẩm tiếp tục được chép, đọc và truyền cho những người đến sau. Sự lưu truyền ấy không luôn dễ dàng. Những người nghiên cứu phải đối chiếu các bản sách để tìm hiểu văn bản và hành trình của chúng qua thời gian.
Trang 18
Truyện Kiều đi vào đời sống người Việt qua việc đọc, ngâm thơ, biểu diễn và nhiều cách tiếp nhận khác. Có người nhớ tác phẩm vì lời thơ, có người tìm thấy trong đó sự đồng cảm với hoàn cảnh của mình. Một cuốn sách tồn tại lâu dài nhờ được nhiều thế hệ đọc lại, trao đổi và đặt những câu hỏi mới về ý nghĩa của nó.
Trang 19
Ngày nay, tác phẩm Nguyễn Du được nghiên cứu và dịch sang nhiều ngôn ngữ. Người không nói tiếng Việt cũng có cơ hội tìm hiểu câu chuyện và những suy nghĩ của ông. Nhưng vẻ đẹp của lời thơ nguyên tác vẫn là một lý do để người Việt gìn giữ tiếng mẹ đẻ. Mỗi lần đọc kỹ, chúng ta có thể hiểu thêm một cách diễn đạt hay một cảm xúc tinh tế.
Trang 20
Từ tuổi thơ nhiều thay đổi đến những năm đi xa, Nguyễn Du đã biến trải nghiệm thành văn chương giàu lòng thương người. Câu chuyện của ông nhắc ta đọc chậm hơn và nhìn người khác kỹ hơn. Một người gặp khó khăn không chỉ là một hình ảnh thoáng qua. Biết lắng nghe và tôn trọng phẩm giá của họ là bài học còn nguyên ý nghĩa.